Зерттеу мақала
Мемлекет басшысы Қасым-Жомарт Тоқаевтың бастамасымен 2026 жыл – “Цифрландыру және жасанды интеллект жылы” деп жарияланды. Бұл – еліміздің барлық саласына, соның ішінде архив ісіне де жаңа серпін беретін маңызды кезең. Мемлекет басшысының жолдауы «Жасанды интеллект дәуіріндегі Қазақстан: өзекті мәселелер және оларды түбегейлі цифрлық трансформация арқылы шешу»
Жолдауда білім беруге көңіл аудара отырып, адами капиталды дамытудың маңыздылығы айтылды. Цифрлық технологиялар жаһандық еңбек нарығын қарқынды өзгертіп жатқандығы белгілі. Сол үшін жасанды интеллектпен жұмыс істей алатын мамандарға деген сұраныс артып келеді.
Алдағы 10-15 жылда үлкен ғылыми-технологиялық төңкеріс болады. Сол төңкеріске қазақтың ғылымы төтеп беруі үшін, бүгін бізге нақты қарекет керек. Соның ішінде медиа индустрияда да адамзатты таң қалдыратын өзгерістер болмақ.
Жуырда Бас редакторлар клубының президенті, сенатор Bibigul Zhexenbay бастаған бір топ әріптестерімізбен бірге еліміздің Ғылым және жоғары білім министрі Саясат Нұрбек мырзамен кездесіп, ғылымды дамытудағы бүгінгі және болашақтағы бағдарлар мен басымдықтар туралы әңгіме-дүкен құрдық.
Дөңгелек үстел басында отандық ғылым, әлемдік ғылым, ғылыми-технологиялық төңкеріс туралы өте байыпты әрі пайдалы ақпараттарға қанығып, бұл саладағы әркім естіп-білмеген жетістіктерге таңдай қағып, түйткілдерді ойға түйіп тарқастық. Министрдің бір ғана жасанды интеллектке қатысты ауқымды, толық, түсінікті мағлұмат бергеніне ризашылық сезімде болдық
Қазір дүние жүзі жасанды интеллектке қарап, елеңдеп отыр. Елеңдеменге қайтсін, адамзат баласы ашпаған ғылыми жаңалықты ЖИ ашып беруде. Мысалы, бір жылда ЖИ көмегімен жаңа 46 химиялық элемент ашылыпты! Демек, ғылымдағы төңкерістің табалдырығында тұрмыз деген сөз. Осыны әу бастан-ақ аңғарған АҚШ пен Қытай ЖИ-ті өте қарқынды дамытып, триллиондаған ақша «құйып жатыр». Google жасаған бір керемет алгоритм бар. Бір ғана сөзді жазсаң, сол сөзге 1 минуттың ішінде ролик түсіріп береді екен.
Саясат Нұрбек мырза айтқандай, Қазақстан қазір ЖИ төңкерісінің алдында осы технологияны түсінетін және түсінбейтін елдердің арасында тұр. Егер әлемдік ғылымдағы шынайы бәсекеден қалып қоймаймыз десек, онда ЖИ-ке қаражат салып, осы салада озық тәжірибесі бар елдермен қарым-қатынас жасап, маман даярлайтын болсақ, онда ортадағы елдер тобына қосыламыз. Осы ретте құзырлы ведомство басшысы елімізде ЖИ бойынша маман даярлау мәселесіне ерекше ден қойылып отырғанын айтты. 14 университетте ЖИ-ге қатысты қанаққақты жобалар қолға алынған. Иә, технологияның көшінен қалмаймыз. десек, бүгін қамданып, әлемдегі озық инттеллектуалды ұлттардан үйреннуге тиіспіз.
Соңғы екі жылда, ғылыми зерттеу саласында цифрлық технологиялардың әлеуеті, Жасанды интеллектіге (ЖИ) негізделген платформалар туралы көп ізденіп келудемін. Көптеген семинарлар мен курстарға қатысудан жалыққан емеспін. Себебі, бізде қазір ақпарат өте көп. Шамадан тыс көп. Сол ауқымды ақпаратты тек ЖИ көмегімен сәтті анализ жасай алатынымызға толық сенемін. Себебі, классикалық әдіс арқылы үлгеру мүмкін емес. Күн сайын әлем бойынша мыңдаған зерттеу нәтижелерін жарияланып, өзгеріс өте жылдам жүруде. Сондықтан, осында арасында өте маңызды деп тапқан бір платформаны таныстырып, Сіздермен бөлісіп отырамын. Қазіргі таңда, ЖИ негізделген технологиялар қоғамның барлық саласына, қаржы саласынан бастап, әлеуметтік, медицина, қаржы және т.б салаларға кірігуде. Сондықтан, менің ойымша ЖИ платформаларын «көмекші құрал» ретінде тиімді пайдалану уақыт талабы.
Жасанды интеллект (AI) деген не?
AI (Artificial Intelligence) — компьютердің адам сияқты ойлап, үйреніп, шешім қабылдайтын қабілеті 🤖
📱 Қарапайым мысалдар:
Сен сұрақ қоясың → AI жауап береді (мысалы, мен сияқты!)
Фото жібересің → AI оны таниды (Face ID немесе Google Lens)
Мәтін жазасың → AI түзетеді немесе жалғастырады (Grammarly немесе ChatGPT)
⚡ Қысқасы: AI — сенің ақылды көмекшің! Ол машиналық оқыту (machine learning) арқылы деректерден үйренеді.
💡 Қазір AI қайда қолданылады?
Google іздеу және YouTube ұсыныстары
Face ID, Siri немесе Alexa
ChatGPT, Midjourney (сурет суреттеу)
Дәрігерлікте: рентгенді талдау
Қазақстанда: Smart City жобалары, ауыл шаруашылығында RFID + AI (мал санау)
🔥 Неге AI маңызды?
⏱️ Уақытты үнемдейді (автоматты жауаптар
ЖАСАНДЫ ИНТЕЛЛЕКТ ЖУРНАЛИСТИКАДА: МҮМКІНДІКТЕРІ МЕН ҚИЫНДЫҚТАРЫ
Аннотация
Бұл мақалада жасанды интеллекттің (ЖИ) журналистика саласындағы қолданылуы, оның артықшылықтары мен кемшіліктері қарастырылады. Сонымен қатар ЖИ технологияларының медиа индустрияға әсері, ақпарат сапасына ықпалы және болашақтағы даму бағыттары талданады.
Түйін сөздер: жасанды интеллект, журналистика, автоматтандыру, медиа, ақпараттық технологиялар
Кіріспе
Қазіргі ақпараттық қоғамда журналистика жылдамдық пен дәлдікті талап ететін маңызды салаға айналды. Осы тұрғыда жасанды интеллект журналистердің жұмысын жеңілдететін және ақпарат тарату процесін жылдамдататын құрал ретінде кеңінен қолданылып келеді.
Жасанды интеллект тек көмекші құрал ғана емес, сонымен қатар жаңалықтарды автоматты түрде құрастыратын жүйеге айналуда.
1. Жасанды интеллекттің журналистикадағы орны
Журналистикада ЖИ қолдану бірнеше бағытта дамуда:
жаңалықтарды автоматты түрде жазу; деректерді талдау;
жалған ақпаратты анықтау; аудиторияға бейімделген контент ұсыну
Қазіргі таңда көптеген медиа ұйымдар ЖИ технологияларын белсенді қолдануда.
2. Автоматтандырылған журналистика
Автоматтандырылған журналистика – бұл алгоритмдер арқылы жаңалық мәтіндерін құрастыру процесі.
Мысалы: спорт нәтижелері, қаржы нарығы туралы есептер, ауа райы болжамдары.
Бұл ақпараттар құрылымы стандартты болғандықтан, ЖИ оларды тез әрі дәл жаза алады.
3. ЖИ-дің журналистикадағы негізгі қолданылу салалары
3.1 Контент жасау
ЖИ мәтін жазу, тақырып ойлап табу, жаңалықтарды қысқарту сияқты жұмыстарды орындай алады.
3.2 Деректер журналистикасы
Үлкен көлемдегі деректерді талдау арқылы маңызды ақпаратты анықтайды.
3.3 Фактчекинг
Жалған ақпарат пен фейк жаңалықтарды анықтауда ЖИ маңызды рөл атқарады.
3.4 Аудитория анализі
Пайдаланушылардың қызығушылықтарын зерттеп, жеке контент ұсынады.
4. Артықшылықтары
Жасанды интеллекттің журналистикадағы негізгі артықшылықтары:
Жылдамдық – жаңалықтарды тез дайындау; дәлдік – деректерді қателіксіз өңдеу; үнемділік – адам еңбегін азайту; үлкен деректермен жұмыс істеу мүмкіндігі
5. Кемшіліктері мен қауіптері
5.1 Шығармашылықтың шектелуі
ЖИ адам сияқты терең ойлау және эмоция жеткізе алмайды.
5.2 Жалған ақпарат қаупі
ЖИ дұрыс емес деректерге сүйенсе, жалған ақпарат таралуы мүмкін.
5.3 Жұмыс орындарының қысқаруы
Автоматтандыру журналистердің кейбір функцияларын алмастыруы мүмкін.
5.4 Этикалық мәселелер
Авторлық құқық, жауапкершілік және ақпараттың шынайылығы мәселелері туындайды.
6. Болашақтағы даму бағыттары
Журналистикадағы ЖИ келесі бағыттарда дамуы мүмкін: толық автоматтандырылған жаңалық агенттіктері мультимедиалық контент генерациясы
deepfake анықтау технологиялары, дербестендірілген жаңалықтар
Болашақта ЖИ журналистің орнын толық алмастырмай, оның көмекшісі ретінде қызмет етеді деп күтіледі.
Қорытынды
Қазақ ғылымы Жасанды интеллект журналистика саласын түбегейлі өзгертуде. Ол ақпаратты өңдеу мен тарату процесін жылдамдатып, тиімділікті арттырады. Алайда, ЖИ қолдануда этикалық және әлеуметтік мәселелерді ескеру маңызды. Сондықтан адам мен жасанды интеллекттің үйлесімді жұмысы – журналистиканың болашағының негізгі факторы.
Анар СӘРСЕНБИНА,
ҚР Журналистер одағының мүшесі,
«Ақпарат саласының үздігі» төсбелгісінің иегері.
«Abai elı» газетінің жауапты хатшысы, «Ұлылар елінің ұрпақтары» республикалық қоғамдық, рухани- танымдық журналдың директор-Бас редакторы