Құмар ойынға тәуелділіктің алдын алу неге тыйымнан емес,
адамды түсінуден басталуы керек?
Лудомандар көбейіп барады. Қазақстанда бәс тігіп ойнайтындардың саны 500 мыңға жеткен. Құмар ойынның құрығы құрдымға кетірмей қоймайды, бәрін де, барын да ставкаға салып, басқасын былай қойғанда тіпті туған анасын естуден қалады екен. Жас жігіттер ғана емес, ақыл тоқтатқан адамдар да осы лудоманияның шеңгеліне түсіп қалып жүр.
Менің өзімнің туған күйеу балам лудоман болған, ақыры отбасын асыраудан қалды. Өзінің кредиті басынан асады. Қызымның телефонынан бірнеше кредит рәсімдей берген, онымен қоймай ақша жоқ, баланың ақшасына тиісуші болма дегеніне қарамай жаңа туған баласының жөргекақысына дейін жымқырып, қашып кететін. Төрт баласына ақша беріп көрген емес, қызым күні бойы жұмыс істеп балаларының болашағын ойлап тығырыққа тіреліп жүрді. Лудоман тек қана өтірікші, жалқау адамға тән сияқты ма деп ойладым. Құмар ойынның шырмауына түскен күйеу баламды қалай құтқарамын деген ой мыйымды шырмап алды. Ақша ұтамын деп жүріп ұтылып, рухани әбден тұтылып, қарызынан құтыла алмай әбден қиналған оған қандай көмек қажет?
Күйеу балама көмектесе жүріп, тәуелділік мінез-құлықты ерте байқап, оның алғашқы белгілеріне дер кезінде назар аудару – профилактиканың негізгі шарттарының бірі екенін түсіндім, мен солай жасадым да, соған көзім жетті.
Құмар ойын адамның өміріне бір күнде кірмейді. Көп жағдайда бәрі қарапайым қызығушылықтан басталады: «бір рет байқап көрейін», «аздап ақша салып көрейін», «ұтсам, қарызымды жабамын» деген ойлар біртіндеп адамның күнделікті әдетіне айналады.
Ең қауіптісі де осы. Лудоманияның алғашқы кезеңінде адамның өзі де мәселенің пайда болғанын сезбеуі мүмкін. Ол өзін «ойыншы» емес, «сәті түспей жүрген адам» ретінде қабылдайды. Ұтылған сайын ойынды тоқтатудың орнына бұрынғы шығынды қайтаруға ұмтылады.
Сондықтан лудомания мәселесіне тек «құмар ойыннан аулақ бол» деген үгітпен қарау жеткіліксіз. Негізгі сұрақ басқа: адамды ойынға итермелейтін себеп қандай және тәуелділікке дейін жетпей тұрып оны қалай тоқтатуға болады?
МӘСЕЛЕНІҢ АУҚЫМЫ ҚАНДАЙ?
Қазақстанда лудоманияның алдын алу мемлекеттік саясаттың жеке бағытына айналды. 2024–2026 жылдарға арналған заңсыз ойын бизнесі мен лудоманияға қарсы кешенді жоспар төрт бағыт пен 28 іс-шараны қамтиды.
Республика бойынша 5 998 азамат қатысқан әлеуметтік зерттеу жүргізіліп, ойын бизнесі және оған байланысты мәселелер жөніндегі 20 сарапшымен сұхбат алынған. Бұл деректер лудоманияны тек белгілі бір әлеуметтік топқа тән мәселе деп қарауға болмайтынын көрсетеді.
«ҰТЫЛҒАНДЫ ҚАЙТАРУ» – ПСИХОЛОГИЯЛЫҚ ТҰЗАҚ
Лудоманияның негізгі механизмдерінің бірі – ұтылған ақшаны қайтаруға деген ұмтылыс. Адам «енді тоқтасам, бәрі босқа кетеді», «келесі жолы міндетті түрде ұтамын» деп ойлай бастайды. Осы сәтте ойын көңіл көтеру құралы болудан қалып, адамның негізгі мақсатына айналады.
Экономика ғылымдарының кандидаты, доцент, психолог, гештальт-терапевт және тәуелділіктермен жұмыс жөніндегі маман Қайрат Нұрмағанбетов ойынға тәуелділіктің психологиялық, әлеуметтік, отбасылық және кәсіби салдарына назар аударған. Оның түсіндіруінше, тәуелділікке адамның эмоциялық күйзелісі, өміріне қанағаттанбауы және мінез-құлқын бақылаудың әлсіреуі сияқты факторлар ықпал етуі мүмкін.
ЖАСТАР: ТЫЙЫМНАН БҰРЫН ТҮСІНДІРУ
Аддиктолог Азамат Жаманқараев жасөспірімнің мінез-құлқындағы өзгерістерге ерте назар аударудың маңызын атап өтеді. Ол ойын уақытын бақылай алмау, көңіл-күйдің құбылуы, агрессия, виртуалды ортаға шамадан тыс берілу және күн тәртібінің бұзылуын назар аударатын белгілер ретінде көрсеткен.
Мектептегі профилактика бір реттік дәріспен шектелмеуі керек. Жасөспірімге тәуелділіктің қалай қалыптасатынын, «оңай ақша» иллюзиясын, жарнаманың ықпалын, қарыздың салдарын және эмоцияны басқару тәсілдерін тұрақты түрде түсіндіру қажет.
ЛУДОМАНИЯНЫҢ ШЫҒЫНЫ – АҚШАМЕН ШЕКТЕЛМЕЙДІ
Қаржылық шығын – мәселенің бір бөлігі ғана. Одан да ауыр салдар адамның отбасы мүшелерінің сенімінен айырылуы, жұмысындағы жауапкершіліктің төмендеуі, ұйқысының бұзылуы, әлеуметтік байланыстарының әлсіреуі және психологиялық күйзеліс болуы мүмкін.
Сондықтан лудоманияны жеке адамның әдеті ғана емес, отбасы мен қоғамға әсер ететін әлеуметтік-психологиялық мәселе ретінде қарастырған жөн.
ТЫЙЫМ БАР. ЕНДІ ПСИХОЛОГИЯЛЫҚ ҚОРҒАНЫС КЕРЕК
Қазақстанда құмар ойындарға қатысуды шектеуге мүмкіндік беретін заңнамалық тетіктер енгізілді. Алайда құқықтық шектеу мен психологиялық көмек бір нәрсе емес. Ойынға жол жабылғанымен, адамның ішкі мәселесі шешілмесе, ол басқа тәуекелді мінез-құлыққа ауысуы мүмкін.
Сондықтан тиімді профилактиканың формуласы: шектеу + ерте анықтау + психологиялық көмек + отбасы қолдауы + қаржылық сауаттылық.
ОТБАСЫ БАҚЫЛАУШЫ ЕМЕС, ТІРЕК БОЛУЫ КЕРЕК
Бала ата-анасына «Мен бір нәрседен қорқып жүрмін», «Ақшаға қатысты қиындыққа тап болдым», «Достарым осындай ойынға шақырды» деп айта алуы керек. Егер ол мұндай әңгімені бастағаны үшін бірден ұрыс еститінін білсе, келесі жолы шындықты жасырады.
Сондықтан ата-ана үшін ең маңызды профилактикалық құралдардың бірі – күнделікті әңгіме. Баламен тек бағасы мен тәртібі туралы емес, оның көңіл-күйі, достары, қорқынышы және қызығушылығы туралы сөйлесу қажет.
АЛДЫН АЛУДЫҢ БЕС НЕГІЗГІ БАҒЫТЫ
1. Ерте анықтау – тәуелділіктің алғашқы белгілерін тану.
2. Қаржылық сауаттылық – «оңай ақша» ұғымының қауіптілігін түсіндіру.
3. Эмоциялық сауаттылық – күйзелісті ойынсыз басқаруды үйрету.
4. Отбасы – сенімге негізделген қарым-қатынас қалыптастыру.
5. Балама орта – спорт, шығармашылық, еріктілік және пайдалы ортаға жағдай жасау.
МАМАНДАР СӨЙЛЕЙДІ
Азамат Жаманқараев
Аддиктолог
Баланың ойынға тәуелділігін ерте байқауда ойын уақытын бақылай алмау, көңіл-күйдің өзгеруі және күн тәртібінің бұзылуы сияқты белгілерге назар аудару маңызды.
Қайрат Қуанышбайұлы Нұрмағанбетов
Экономика ғылымдарының кандидаты, доцент, психолог, гештальт-терапевт, тәуелділіктермен жұмыс жөніндегі маман
Лудоманияның салдары қаржымен шектелмейді: ол адамның эмоциялық жағдайына, отбасына, жұмысына және әлеуметтік бейімделуіне әсер етеді.
Динара Талғатқызы Амуртаева
Доцент, заң ғылымдарының кандидаты
Лудоманияның құқықтық және әлеуметтік салдарын бірге қарастыру, оның тәуекелдерін ерте түсіндіру маңызды.
ҚОРЫТЫНДЫ
Лудоманиямен күрес букмекерлік кеңселерді немесе ойын платформаларын шектеумен ғана аяқталмайды. Адам ойынға не үшін баратынын түсінбейінше, тәуелділіктің түпкі себебі шешілмейді.
Жас адам болашағына сенімді болуы керек. Отбасында өзін қажет сезінуі керек. Қиындыққа тап болғанда көмек сұраудан қорықпауы керек. Ақша табудың «оңай жолына» емес, еңбектің құндылығына сенуі керек.
Сондықтан лудомания профилактикасының түпкі мақсаты – ұтылған ақшаны қайтару емес, адамның өз өмірін қайтадан өзі басқаруына мүмкіндік беру.
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН РЕСМИ ДЕРЕККӨЗДЕР
ҚР Мәдениет және спорт/Туризм және спорт саласындағы ресми материалдар – лудоманияның алдын алу жөніндегі кешенді жоспар және профилактика.
Астана қаласы әкімдігінің gov.kz материалы – аддиктолог Азамат Жаманқараевтың пікірі.
ҚР Көлік министрлігінің gov.kz материалы – Қайрат Нұрмағанбетовтің семинары.
ҚР Бас прокуратурасы жанындағы Құқық қорғау органдары академиясының ресми профилі – Динара Амуртаева туралы мәлімет.
Анар СӘРСЕНБИНА,
Абай облысы Абай ауданы «Abai elı» газетінің жауапты хатшысы,
республикалық «Ұлылар елінің ұрпақтары» журналының
директор –Бас редакторы, журналист.